Süni intellekt texnologiyalarının inkişafı yalnız güclü çiplər və böyük həcmdə elektrik enerjisi tələb etmir.
Yeniavaz.com xəbər verir ki, süni intellekt serverləri və məlumat mərkəzləri üçün qallium, nadir torpaq elementləri və tantal kimi vacib minerallar da istifadə olunur.
Dünya Bankının 2026-cı il üzrə Dünya İnkişaf Hesabatında bu materialların istehsalının az sayda ölkədə cəmləşdiyi vurğulanır. Hesabatda təqdim olunan rəqəmlər 2025-ci ilin istehsal göstəricilərinə əsaslanır.
Ən diqqətçəkən vəziyyət qalliumdadır. Dünya üzrə emal olunmuş qallium istehsalının təxminən 99 faizi Çinin payına düşür. Qallium əsasən alüminium istehsalında istifadə olunan boksitin emalı zamanı əlavə məhsul kimi əldə edilir.
Bu material xüsusilə yüksək performanslı yarımkeçiricilər və enerji elektronikasında istifadə olunur. Məsələn, qallium nitridi yüksək gərginlik və temperatur şəraitində səmərəli işləyə bilir.
Digər mühüm material isə nadir torpaq elementləridir. 2025-ci ildə dünya üzrə mədən istehsalının təxminən 69,2 faizi Çinin, 13,1 faizi ABŞ-nin, 7,4 faizi isə Avstraliyanın payına düşüb.
“Nadir torpaq elementləri” əslində 17 müxtəlif elementdən ibarət qrupdur. Onların arasında neodim və praseodim kimi elementlər güclü daimi maqnitlərin hazırlanmasında istifadə olunur. Bu maqnitlər müxtəlif hesablama və elektron avadanlıqlarında tətbiq edilir.
Üçüncü mühüm material tantaldır. Onun istehsalı isə əsasən Mərkəzi Afrikada cəmləşib.
2025-ci ildə dünya tantal mədən istehsalının təxminən 52 faizi Konqo Demokratik Respublikasının, 16 faizi Ruandanın, 15,6 faizi isə Nigeriyanın payına düşüb. Yəni bu üç ölkə birlikdə dünya istehsalının 83,6 faizini təmin edib.
Tantal xüsusilə kondensatorların hazırlanmasında istifadə olunur. Bu komponentlər serverlərdə və digər elektron sistemlərdə elektrik enerjisinin idarə olunmasında mühüm rol oynayır. Süni intellekt serverlərinə tələbatın artması tantal kondensatorlarına olan ehtiyacı da artırır.
Ekspertlərə görə, vacib mineralların istehsalının az sayda ölkədə cəmləşməsi qlobal texnologiya təchizat zəncirləri üçün risk yarada bilər. İxrac məhdudiyyətləri və ya istehsalda yaranan problemlər çip, server və enerji sistemlərinin istehsalına təsir göstərə bilər.
Məsələn, Çin son illərdə qalliumla bağlı məhsullara və bəzi nadir torpaq elementlərinə ixrac nəzarəti tətbiq edib.
Bu səbəbdən süni intellekt infrastrukturu genişləndikcə təkcə çiplərin və elektrik enerjisinin deyil, onların istehsalında istifadə olunan mineralların da təhlükəsiz və dayanıqlı təchizatı mühüm məsələyə çevrilir.
Murad Məmmədov
Tətbiqimizi yükləyə bilərsiniz
