Daxmalarda yaşayan məcburi köçkünlər...

Tramp etirazlara cavab verdi

"Yoxsa kimlərsə yenə qaz vurub, qazan dolduracaq, iqtisadiyyata isə faydası dəyməcəyək"

Bazar ertəsi, 23 yanvar 2017

Menu

Bazar ertəsi, 23 yanvar 2017

Yazarlar

Nazim Əkbərov

Məşvərətmi, debatmı?

14.01.2017 16:59

Bu gün gənc nəsli debat adlanan bir məşğələyə yönləndirirlər. Məncə işin özündə deyil, adında, termin olaraq tanıdılmasında bir yanlışlıq var və bunu izah etmək üçün bu sətirləri yazıram. Bu termini işlətməklə sanki Amerikanı kəşf etmiş kimi fəxr edənlər, “Debatı Azərbaycana mən gətirmişəm,” deyib öyünənlər də vardır. Əlbəttə, bu sözdə həqiqət payı var, debat qavramı və onun ifadə etdiyini Azərbaycana gətirən biri vardır, amma lovğa bilmir ki, bu debat dediyi şey məşvərət şəklində ən az min dörd yüz ildir Azərbaycan coğrafiyasında var, həm də onun dediyi (“gətirdiyi”) debatdan çox-çox mükəmməl olaraq var.

Bəs bugünkü gənclər məşvərət sözünü işlədirlərmi, onun mənasını bilirmi? Cəsarətlə demək olar ki, əksəriyyəti yox! Nə üçün? Çünki başda mən olmaqla biz özümüzdən sonrakı nəsillərə dəyərlərimizi sevdirə bilməmişik, əcnəbilərin etdiyi kimi (onların dili ilə) treninqlər təşkil etməmişik və s. Yeri gəlmişkən, bir-iki dəfə bu cür treninqlərdə iştirak etməli olmuşam. Altmış saatlıq büdcə tərtibi treninqinin sonunda sovet dövründəki plan-büdcə tərtibinin eynisi ilə qarşılaşıb, sertifikat almışam. Fərq – terminlərdə olub, müasir treninqlərdəki terminlər bir qayda olaraq ingilis dilindədir, qalan hər şey iyirmi, əlli, yüz il əvvəl olduğu kimi idi. Üstəlik, Avropasayağı və müasir kimi təqdim edilən həmin plan-büdcə tərtibi bizim ənənəvi plan-büdcə tərtibimizdəkindən xeyli kəm-kəsirli idi.

Niyə belə olur? Çünki bizim özümüz iki əsrdən bu yana özümüzə düşmən ruhunda tərbiyə olunmuşuq, ona görə də bizdən olmayan birini görən kimi “eyibimiz üzə çıxar”, - deyə ağzımızı açmağa qorxuruq. Özümüzə baxanda, Məşədi İbad adaxlısı ilə görüşdən əvvəl güzgüyə baxıb papağını necə qoyacağına qərar verə bilmədiyi, ən sonda papağından (qeyrət rəmzi olan papağından) imtina etdiyi kimi özümüzdən zəhləmiz gedir, özümüzdən, öz dəyərlərimizdən imtina edirik və Avropa, Qərb sponsorlarının vəsaiti hesabına at oynadan “kulturnu”, “sovremenni”, “modern” gənclərin təşkil etdiyi treninqlərə can atırıq. Bəli, iki əsrdir bütün nağıllarda, dastanlarda, nəsrdə, poeziyada, publisistikada, daha sonra M.F. Axundovla başlayan dram əsərlərində, ədəbiyyat və tarix kitablarında, bir sözlə, hər yerdə və hər zaman bizim şüuraltımıza keçmişimiz qaranlıq, mürtəce, zalım, amansız, qəddar, bisavad və s. kimi yeridilib. Baxın, yuxarıda adını çəkdiyim mənbələrdə bütün mənfi obrazların qarşısında xan, bəy, padşah, ağa, sultan, molla, məşədi, kərbəlayi, hacı var. Keçən iki əsr boyunca ədəbiyyatımızda nisbətən iki müsbət ağa obrazı olub ki (“Dəli Kür”də Cahandar Ağa, “Axırıncı aşırım”da Kərbəlayi), bu cüzi, azacıq müsbət obraz belə onların sevilməsinə səbəb olub.

Nə isə, sözü uzatmayım, mətləbə keçim. Məşvərətmi, debatmı?

Debat — mövcud təriflərə görə özündə mübahisə, müzakirə, ziddiyyət, xüsusilə də parlamentdə və ya hər hansı bir toplantıda ictimai mövzularla bağlı müzakirəni birləşdirən çəkişmə fəaliyyətidir. Burada müəyyən əxlaq normaları vardır, amma debatda EQO-MƏN hakimdir, hər bir iştirakçı öz fikrini qəbul etdirmək üçün çalışır və buna nail olan qalib (ağıllı, bacarıqlı, müvəffəq və s.) olur. Debatda qarşı tərəfin fikrinə səbr və hörmətlə yanaşmaq tələb edilsə də, Avropanın anlayışındakı debat məşvərətdən daha çox mübahisədir və mübahisə bir qayda olaraq, nə qədər “Sizin fikrinizə hörmətlə yanaşıram”, deyirsənsə, de, burada əsas məsələ sənin fikrinin doğruluğunun, haqlılığının, daha “obyektivliyinin” sübutundan ibarətdir. Nəticə - eqoist ruh tərbiyəsi.

Məşvərətdə də təqribən eyni proses gedir, amma burada Eqo – Mən ortada yoxdur. Çünki bizim mənəviyyatımızda “Mən” təkəbbürdür, Allahın sevmədiyi, “Qəlbində zərrə qədər təkəbbür olan adam cənnətə girə bilməz” deyib bizi ondan uzaqlaşmağı əmr etdiyi bir təhlükədir. Çünki MƏN olan yerdə SƏN, O, SİZ, ONLAR dəyərsizdir, ən az mənimki qədər dəyərli deyildir, ən pis halda heç nəyə yaramayandır.

Bizim əxlaqımızda məşvərət etmək İslam əxlaqından gəlir. “Yüz ölç, bir biç”, “Məsləhətli don gen olar” kimi onlarla ata sözü, deyimlər məhz bu əxlaqdan bəhrələnmiş, onu ifadə edirlər. Məsələn, İslam tarixindən bilirik ki, Allah Rəsulu (s.a.s.) əgər məsələyə dair İlahi vəhy gəlməmişsə, hər bir məsələ barədə mütləq səhabələri ilə məsləhətləşər, onların fikrini öyrənər, “ortaq ağıl” deyilən məşvərətə görə qərarlar qəbul edərdi. Peyğəmbərimizdən ən çox hədis rəvayət edən Əbu Hüreyradan gələn rəvayətdə belə dediyi məlumdur: “Mən Rəsulullahdan daha çox öz yoldaşları ilə məsləhətləşən birinə rast gəlmədim”. Bu sözlərin həqiqət olduğunu biz ən ağır zamanlarda, Bədr, Uhud, Xəndək müharibələri ərəfəsində Onun apardığı məşvərətlərdən də bilirik.

Məşvərət, əxlaqımızda o qədər əhəmiyyətli və vacib bir əməl hesab edilmişdir ki, məşvərətsiz heç bir iş görülməmiş, görən varsa da, qınaq obyekti olmuşdur. Əvvəla, məşvərət etmək Allahın əmridir. Hələ lap başlanğıcda, Bəqərə surəsinin ilk ayələrində iman və namazdan sonra dərhal məşvərətdən, daha sonra zəkat və infaqdan (nəfəqə) bəhs etməsi məşvərətin əhəmiyyətini bariz şəkildə göstərir. Bundan başqa, Qurani-Kərimdə bir neçə Surədə də əmr olunması yuxarıda deyilənləri bir daha təsdiq edir.

Peyğəmbərimiz (s.a.s.) məşvərətə dair bir hədisində belə buyurmuşdur: “Allah bunu mənim ümmətimə bir rəhmət qıldı. Onlardan hər kim istişarə edərsə, doğrudan məhrum olmaz, hər kim də tərk edərsə, xətadan qurtula bilməz.”

O, bunu demiş, ən başda da özü bunu həyatında tətbiq etmişdir. Məsələn, Bədr müharibəsi başlamazdan əvvəl Allah Rəsulu orduları yerləşdirdikdən sonra əshabdan Hübab b. Münzir Ona yaxınlaşıb soruşur: "Ya Rəsulullah, buraya yerləşməmiz Allahdan gələn bir vəhyə görədirmi, yoxsa Sizin öz fikrinizə görədirmi?" Rəsulullah (s.a.s.) öz fikri olduğunu deyəndə Hübab başqa bir yeri göstərib, oranın daha münasib olduğunu deyir və Peyğəmbərimiz (s.a.s.) də bunu qəbul edir. Bu cür misallar çoxdur.

Bəz məşvərətin əxlaqı və faydaları nələrdir?

- Məşvərətsiz qərar qəbul etməməliyik. Çünki məşvərəti əmr edən Allahdır. Unutmayaq ki, məşvərətin hökm sürdüyü yerdə şübhələr aradan qalxar.

- Məşvərətə ibadət kimi baxmalı. Hər ibadətdə olduğu kimi, məşvərətdə də məqsəd “Mən dediyim əsasdır,” yox, Allahın razılığını qazanmaq olmalıdır.

- Hər insan təkbaşına fikrində xəta edə bilər. Məşvərət isə insanların fikirlərindən mütəşəkkildir, ibarətdir. Buna görə də məşvərət edən adamların xəta etmək imkanı qat-qat azalır.

- Məşvərət azad insanların fəaliyyətidir. Ancaq bu azad fəaliyyət insanın eqosunu arxa plana çəkən, “Mən təkbaşıma acizəm, başqalarının fikrinə də ehtiyacım var, düşüncəsindən bəslənər, başqaları ilə müşavirəyə ehtiyac hiss edər.

- Məşvərət insana azadlıqqazandırır. Məşvərət yolu ilə insan iradəsini işə salır. Başqalarının iradəsinin hökmü altnda qalmaqdan özünü qoruyur. Məşvərət sistemini tətbiq edən adam isə başqa iradələrdən doğan fikirlərə müraciət etmiş olur və tam bir mədəniyyət hürriyəti şəraiti əldə etmiş olur.

- Məşvərətdə tam bir hürriyyət (azadlıq, sərbəstlik) şəraiti olmalıdır. Görüşlər heç bir hökm altında qalmadan deyilə bilməlidir.

- Təkəbbürlü adam özünün acizliyini və möhtaclığını dərk etməz, buna görə də təkbaşına hərəkət edər, nəticədə eqosunun qurbanı olar, bir xətadan başqa xətaya atlanar, nəticədə rəzil, rüsvay olar.

Bilmirəm, bu qədər geniş mövzunu bir-iki səhifəlik yazıda izah edə bildimmi?

Bəs siz necə düşünürsünüz?

Oxundu: 146

© 2017 - NSPSOLUTIONS